گزارش‌هاى ديگر نيز به خوبى از اختيار بىپايان و كردار نارواى سربازان ماكوئى پرده برمىدارند « 1 » ازاين‌رو مىتوان گفت بدكردارى سربازان ماكوئى بر بىپايگاهى حاجى در جامعه افزود و دشمنانش را بر او گستاخ‌تر ساخت به‌گونه‌اى كه با مرگ پادشاه اقتدارش نيز به‌سرآمد . در ميان چهار مركز ياد شده آن كه بيش از همه در روند رويدادها نقش داشت ، گروه شاهزادگان ، اشراف و امراى كهنه‌كار دربار قاجار بود . اگر بپنداريم كه رخدادهاى روزگار شاه مرد بازتاب تلاش اين گروه براى دست‌يابى به حقى است كه ديرى از آن دور افتاده‌اند ، چندان به بيراهه نرفته‌ايم ؛ چراكه با نگاهى گذرا به انگيزهء تلاش آن و نيز بررسى جايگاه و پايگاه اجتماعى و پيشينه خانوادگى كسانى كه رهبرى چنين تلاشى را در دست داشتند ، درستى اين پندار را به روشنى درمىيابيم « 2 » . اين طبقهء اجتماعى كه از عنصرهاى گوناگونى پديد آمده بود « 3 » ، بر پايهء سنتى ديرين پس از بر تخت نشاندن پادشاه در توزيع و ساخت قدرت نقش مهمى را بازى مىكرد - نگاهى به همه دوران‌هاى « شاه مرد » اين واقعيت را روشن مىكند - با اين همه آنچه كه نيمهء دوم روزگار پادشاهى محمد شاه را از ديگر دوران بازمىشناسد سرباززدن از اين سنت ديرينه است . به سخن ديگر محمد شاه با برگزيدن حاجى ميرزا آقاسى - شخصيتى بىهيچ‌گونه پيشينهء خانوادگى و وابستگى سياسى به گروه‌هاى پرنفوذ ايرانى « 4 » - به صدر اعظمى ، نفوذ طبقهء ياد شده را محدود ساخت . ازاين‌رو آنان نيز در همان آغاز كار براى دست‌يابى به حق از دست‌رفتهء خود به تلاش‌هايى پرداختند كه از ستيزها و يا حتى زد و بندهاى سياسى ميان آنها كه بگذريم ، همگى درونمايه‌اى يكسان

--> ( 1 ) . نك : خورجومى ، حقايق الاخبار ناصرى ، ص ص 36 - 37 ؛ سپهر ، ناسخ التواريخ ، ج 2 ، ص ص 208 - 209 ، همانجا ، ج 3 ، ص 7 . ( 2 ) . به عنوان نمونه هدف و پايگاه افرادى چون الله قلى خان ايلخانى و محمد قلى خان ايشيك آقاسى در خور انديشيدن است . نك : ص 21 پانوشت 3 ، ص 22 پانوشت 1 . ( 3 ) . بدين معنى كه در ميان آنها هم نجيب‌زادگان حسب و نسب‌دار چون ايلخانى به چشم مىخورد و هم افرادى چون ميرزا نظر على حكيم قزوينى يا منوچهر خان معتمد الدوله ديده مىشوند كه در جايگاهى فروتر قرار دارند . نك : ص 21 پانوشت 3 ، ص 22 پانوشت 2 . ( 4 ) . نك : ص 198 ، يادداشت 2 .